RAHUL
Doodsbang was ik, want ik was inmiddels illegaal en ik had geen idee van mijn rechten RAHUL

Tijdschrift Lover: Dakloze vrouwen

Met de feestdagen voor de deur, de lage temperaturen buiten en het einde van het jaar in zicht ontstaat er bij veel mensen behoefte aan verbinding. Dagen van samenzijn met dierbaren, lekker eten, het uitwisselen van cadeaus en het stilstaan bij afgelopen jaar. De huidige maatregelen omtrent COVID-19 gooien tot op zekere hoogte roet in het eten maar voor sommige mensen is deze tijd van het jaar altijd het tegenovergestelde van een knus en warm samenzijn. Zij leven op straat en stellen zichzelf net als elke andere dag van hun dakloze bestaan de vraag: waar vind ik vandaag onderdak, eten, een kop koffie of thee? Hoe hou ik mezelf warm en veilig, als de opvang vol is? En hoe kom ik de dag door en waar slaap ik vanavond? 

Bijna een jaar geleden draaide ik mij geïrriteerd om naar een dakloze vrouw op Rotterdam Centraal. Ze bleef maar roepen, terwijl ik met haast onderweg was naar mijn werk. Zodra ik mij omdraaide en haar zag, schrok ik echter en had ik spijt van mijn reactie. Zij schrok overduidelijk ook, want ze bood gelijk haar excuses aan zodra ze mijn gezicht zag. Terwijl ze bibberde in haar veel te dunne kleding, vroeg ze met een schorre stem om wat kleingeld. “Voor een kop koffie. Of de opvang.” Toen ik zei dat ze te dun gekleed was voor deze tijd van het jaar, begon ze te huilen. Ze had de nacht op straat doorgebracht en door de kou niet geslapen. Ze wilde nu alleen nog maar ergens naartoe om op te warmen en bij te komen. Een eigen plek had ze niet, fluisterde ze. Ik heb haar doorverwezen naar een plek waarvan ik wist dat ze er naast eten, drinken en warmte vooral veiligheid en hulp kon vinden, namelijk de Pauluskerk in Rotterdam. Een diaconaal inloopcentrum voor iedereen die hulp nodig heeft, waaronder daklozen. Terwijl ze de stationshal verliet, keek ik haar na. De realiteit van deze vrouw stond mijlenver van mijn realiteit. Zij, slechts een paar jaar ouder dan ik, op zoek naar minimale basisbehoeften zoals een dak boven haar hoofd. Ik, onderweg naar mijn werk, met het vooruitzicht een dagje op kantoor door te brengen met fijne collega’s om mij heen. Zij, rillend van de kou door haar versleten kleding, niet wetende waar ze de nacht zou doorbrengen. Ik, goed ingepakt in een dikke jas en wollen shawl, wetende dat ik later die dag thuis zou komen in een huis vol warmte, met mijn vriend, onze katten en een goede fles wijn. Dit besef zorgde ervoor dat ik niet gelijk door kon naar mijn werk en een moment nodig had om weer terug te keren naar mijn eigen wereld. 

De cijfers
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) deelde november dit jaar nieuwe cijfers over dakloosheid in Nederland. Op 1 januari 2021 waren meer dan 5.000 vrouwen dakloos in Nederland, waarvan bijna 1.500 in de leeftijd van 18 tot 27 jaar. De splitsing op basis van gender gaat voor het CBS helaas niet verder dan een simpele man-/vrouwverdeling, wat tot gevolg heeft dat cijfers over dakloze transgender en non-binaire personen onbekend zijn. Dit is buitengewoon kwalijk. Het is echter nog maar de vraag of de cijfers over dakloosheid onder vrouwen wél representatief zijn. Het onderzoek uit 2020 van Catelijne Akkermans, activistisch onderzoeker en oprichter van Sociaal Kabaal, toont namelijk het gebrek aan genderinclusiviteit van het CBS aan. Dakloos zijn betekent volgens het CBS “personen die gebruikmaken van dag- of nachtvoorzieningen, adresloze personen met een uitkering en adresloze personen die bekend zijn bij de verslavingszorg.” Dakloze vrouwen komen op basis van deze criteria minder snel in beeld, volgens Akkermans, aangezien diverse situaties waarin zij zich begeven door het CBS buiten beschouwing worden gelaten. Wat als je bijvoorbeeld wél een adres hebt maar op jouw adres niet veilig bent, vanwege huiselijk geweld? Dit overkomt een op de vijf vrouwen en de door mannen gedomineerde opvang voelt dan begrijpelijkerwijze minder veilig. Daarnaast is er niet altijd een plek in de opvang beschikbaar. Een andere oorzaak is het falend huurbeleid, waarvoor Akkermans verwijst naar stadsgeograaf Cody Hochstenbach. “De toename van dakloosheid is het onacceptabel gevolg van decennia falend woonbeleid” stelt hij in een artikel voor One World vorig jaar. Scheidingen en huisuitzettingen zijn onder andere oorzaken van dakloosheid en vrouwen vinden na deze ingrijpende veranderingen moeilijker een betaalbare woning. 

Een van de gevolgen is dat vrouwen sneller geneigd zijn hulp te zoeken binnen het eigen netwerk, waardoor ze voor tellingen vanuit het CBS onzichtbaar zijn. Het zoeken van onderdak in eigen kring maakt dakloze vrouwen bovendien extra kwetsbaar. Vrouwen komen namelijk vaker terecht in een afhankelijkheidsrelatie. Hulp en opvang worden dan wel geboden, maar veelal in ruil voor seks, al dan niet gedwongen. 

Vrouwenhandel en seksuele uitbuiting
Een van de verhoogde risico’s voor dakloze vrouwen, is slachtoffer te worden van mensenhandel. Het landelijk Coördinatiecentrum tegen Mensenhandel (CoMensha) benoemt op haar website dan ook de term ‘vrouwenhandel’ en zegt hierover: “Vrouwenhandel verschilt niet van Mensenhandel. Mensenhandel is de sekse neutrale aanduiding van vrouwenhandel. Ook mannen en jongens kunnen het slachtoffer worden van mensenhandel. De term vrouwenhandel benadrukt het seksespecifieke karakter, en dat is belangrijk om in gedachten te houden. Het zijn immers vooral jonge meisjes en vrouwen die werkzaam zijn in de seksindustrie, als au-pair of huishoudelijke kracht. Maar de groep mannelijke slachtoffers wordt ook in Nederland steeds zichtbaarder.”

De meest bekende vorm van vrouwenhandel is seksuele uitbuiting, waarbij vaak ook sprake is van vormen van geweld. Concrete cijfers over het percentage vrouwen wat dakloos is en slachtoffer wordt van vrouwenhandel of van vrouwen die reeds slachtoffer zijn van vrouwenhandel en vanuit hier in een dakloos bestaan terecht komen, ontbreken nog. Volgens CoMensha komt dit omdat de term ‘dakloos’op verschillende manieren geïnterpreteerd kan worden. Vrouwen die bij hen aangemeld worden, hebben wellicht een verblijfplaats; onbekend is of dit betekent dat zij inwonend zijn, bij iemand op de bank slapen of gebruik maken van de nachtopvang. Zonder Pardon Op Straat, een organisatie in Rijswijk die zich inzet om slachtoffers van vrouwenhandel en gedwongen prostitutie op te vangen, zegt hier aan de telefoon over: “Exacte cijfers zijn er niet, als het gaat om het percentage dakloze vrouwen wat slachtoffer wordt van mensenhandel. Andersom zien wij wel dat als vrouwen besluiten om bijvoorbeeld uit de gedwongen prostitutie te stappen, zij helemaal opnieuw moeten beginnen. Voorheen hadden vrouwen vaak onderdak bij een partner of iemand anders uit eigen kring. Zodra ze de prostitutie verlaten, staan zij er alleen voor. Het aanvragen van een uitkering, het vinden van de weg in de bijkomende wet- en regelgeving, de wachtlijsten voor een eigen woning… Al deze factoren maken het vrouwen ontzettend lastig om na hun besluit op eigen benen te kunnen staan. Het gevolg hiervan is dat deze vrouwen dan vaak noodgedwongen op straat belanden.”

Dakloos zonder papieren
De situatie wordt nog schrijnender voor vrouwen die dakloos en ongedocumenteerd zijn. Volgens Amnesty International zijn ongedocumenteerden “mensen zonder een geldige verblijfsvergunning. In Nederland verblijven er enkele tienduizenden. Vreemdelingen wier vergunning is verlopen, uitgeprocedeerde asielzoekers, buitenlandse vrouwen met kinderen die door hun (Nederlandse) partner zijn weggestuurd voordat ze recht kregen op een onafhankelijke verblijfsvergunning, slachtoffers van mensenhandel die geen aangifte hebben durven doen, statelozen die niet kunnen terugkeren naar het land van geboorte, familieleden van migranten die zorg behoeven en die in het herkomstland niet kunnen krijgen.” Zonder het recht op sociale voorzieningen, op medische zorg en rechtsbijstand na, zijn dakloze vrouwen zonder geldige verblijfsvergunning nog sneller overgeleverd aan de grillen van het leven op straat en neemt het risico op misbruik, geweld, gedwongen prostitutie en andere vormen van vrouwenhandel toe. Eenmaal in een web van geweld en vrouwenhandel kunnen zij hier lastig uit ontsnappen. Zonder papieren en geld op zak staan zij er vaak alleen voor en dan is een alternatief al gauw het leven op straat. Ongedocumenteerde dakloze vrouwen lopen daarnaast nog het risico op uitzetting naar eigen land, bij controles door de politie. Alsof dit nog niet genoeg is, is de regeling vanuit de overheid voor ongedocumenteerde mensen, de Landelijke Vreemdelingen Voorziening“gebaseerd op het idee dat mensen vanzelf wel zullen vertrekken als je hen de minimale middelen van bestaan ontzegt”, meent de Pauluskerk. Zij noemen het een uitrookbeleid, waarbinnen de overheid bar weinig initiatief toont om het leven van daklozen menswaardig te maken.

Opvang exclusief voor vrouwen
Het Leger des Heils opende vorig jaar een opvangcentrum exclusief voor vrouwen. Tijdens een online kennissessie van Idem Rotterdam op 25 maart dit jaar, genaamd ‘Dakloze (v, x) zoekt opvang’ kwam Jaantje Van Ginkel aan het woord over dit initiatief. Zij is regiomanager bij het Leger des Heils. Journalist Wilke Martens heeft over deze kennissessie een artikel geschreven, waarin het belang van exclusieve opvang voor vrouwen ook op medische gronden naar voren komt. Van Ginkel: “In de vrouwenopvang wordt opener gesproken over onderwerpen als soa’s, een kinderwens of anticonceptie. De medische zorg verbetert op deze manier, omdat we hierdoor eerder hulp kunnen bieden. Zo blijven vrouwen bijvoorbeeld langer bij ons in beeld en kunnen we beter begeleiden bij zaken als het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker.” Ook in Den Haag is er een daklozenopvang exclusief voor vrouwen. Noodopvang De Halte zet zich in voor ongedocumenteerde vrouwen en hun kinderen maar bijvoorbeeld ook voor slachtoffers van vrouwenhandel. Het is een triest gegeven dat zij genoodzaakt zijn om louter mensen op te vangen “die niet de straat op gestuurd kunnen worden.” Ik vraag mij hardop af wie er wél de straat op kan worden gestuurd…

Los van alle risico´s betreffende misbruik, geweld en vrouwenhandel: hoe ga je met iets praktisch als menstruatie om, op straat? Maandverband en tampons vormen terugkerende kosten. Een duurzamer product zoals een menstruatiecup, wat langer gebruikt kan worden, verreist in één keer een uitgave van toch minimaal € 15,-. Het is daarom goed dat Stichting Armoede gratis menstruatieproducten beschikbaar stelt, maar hiermee zijn de problemen rond menstruatie voor daklozen nog niet verholpen. Wat doe je als je jouw menstruatieproduct moet verwisselen?  Een dilemma waar drie dakloze vrouwen in Duitsland over vertellen, op Vice. Schokkend vind ik hun verhaal. Alleen het idee om ten overstaan van voorbijgangers mijn menstruatiecup te legen, om te spoelen en weer in te brengen, vind ik al weerzinwekkend. Het onderstreept des te meer het belang van specifieke opvang en voorzieningen voor dakloze vrouwen. 

Dit artikel verscheen eerder op de website van tijdschrift Lover.